زندیه

[pareparvaz51]

زندیه

زندیان یا زندیه یا دودمان زند نام خاندانی پادشاهی است که میان فروپاشی افشاریان تا برآمدن قاجار به درازای چهل و شش سال در ایران بر سر کار بودند. این سلسله به سردمداری کریم خان زند از طایفه زند از سال ۱۱۶۳ هجری قمری در ایران به قدرت رسید. کریم‌خان، ایلخان طایفه زند بود. پدرش «ایناق خان» نیز ایلخان بود. کریم خان در آغاز یکی از سرلشکران سپاه نادر شاه افشار بود که پس از مرگ نادر با همراهانش بازگشت. او فردی مدبر بود. او را نیکوترین فرمانروا پس از حمله ی اعراب به ایران دانسته‌اند. کریم خان خود را وکیل الرعایا نامید و از لقب شاه پرهیز کرد. شیراز را پایتخت خود گردانید و در آبادانی آن کوشش نمود. ارگ، بازار، حمام و مسجد وکیل شیراز از کریمخان زند وکیل الرعایا به یادگار مانده‌است.

کرمخان زند وکیل الرعایا (1163-1193 ه.ق.) توانست پس از فروپاشی حکومت نادرشاه افشار، تمام بخش‌های مرکزی، شمالی، غربی و جنوبی ایران را تحت حکومت خود درآورد. همچنین برادر وی، صادق خان زند، نیز موفق شد در سال 1189 ق. بصره را از امپراتوری عثمانی دا کرده و به ایران پیوست نماید و از این طریق، نفوذ ایران را بر سراسر اروند رود، بحرین و جزایر جنوبی خلیج فارس مسلم گرداند.

پیروزی کریم‌خان زند

پس از مرگ نادر کریم‌خان نیرویی به هم زد و پس از چندی با دو خان بختیاری به نامهای ابوالفتح خان بختیاری و علیمردان خان بختیاری ائتلافی فراهم ساخت و کسی را که از سوی مادری از خاندان صفوی می‌دانستند، به نام ابوتراب میرزا ( شاه اسماعیل سوم) را به شاهی برگزیدند. در این اتحاد علیمردان خانبختیاری نایب‌السلطنه بود و ابوالفتح خان بختیاری حاکم اصفهان و کریمخان زند نیز سرلشکر سپاه بود. اما چندی که گذشت علیمردان خان بختیاری، ابوالفتح خان بختیاری را کشت و بر دیگر همراهش کریمخان زند شورید ولی سرانجام پیروزی با کریمخان زند بود.

1- از نوادگان شاه سلطان حسین صفوی بود

2- پس از اتحاد سه گانه میان کریم خان ،علی مردان خان و ابوالفتح خان تصمیم گرفته شد شاه اسماعیل سوم در اصفهان بر تختپادشاهی نشیند .


3-اما علی مردان خان نقض پیمان کرد و در جنگی که میان کریمخان و علی مردان خان روی داد شاه اسماعیل سوم با بسیاری از بزرگان و سپاهیان همراه شبه کریم خان زند پیوستند .

4-کریم خان زند تا آخر عمر خود همواره او را بهعنوان پادشاه ایران قلمداد می کرد و خود را وکیل مردم عنوان می کرد .

5-درجریان جنگهایی که بین کریم خان و محمد حسن خان قاجار روی داد شاه اسماعیل با تمامسپاهیان خود به محمد حسن خان قاجار پیوست . پس از آن تا هنگام مرگش به عنوان شاه صوری و کاذب ایران در خدمت قاجارها زندگی می کرد .

کریم خان پس از شانزده سال مبارزه دایمی توانست بر تمامی حریفان خود از جمله محمد حسن خان قاجار و آزاد خان افغان غلبه کند و صفحات مرکزی و شمالی و غربی و جنوبی ایران را در اختیار بگیرد. وی به انگلیس ها روی خوش نشان نداد و همواره می‌گفت آن‌ها می‌خواهند ایران را مانند هندوستانکنند. برادر وی، صادق خان، نیز موفق شد در سال 1189 ه.ق. بصره را از حکومت عثمانی منتزع نماید و به این ترتیب، نفوذ اوامر دولت ایران را بر سراسر اروند رود و بحرین و جزایر جنوبی خلیج فارس مسلم گرداند.

سلسله زندیه که جانشین سلسله افشاریه شد . از بسیاری جهات شبیه آن سلسله بود . کریم خان که ابتدا رئیس طایفه زند بود توانست بر اثر دلیریها و رشادتها نفوذ خود را توسعه دهد پس از مرگ نادر ناامنیها و آشوبهایی که میان جانشینان نادر و دیگر مدعیان قدرت صورت گرفت ، سبب شد که کریم خان از این نابسامانیها استفاده کند و با سرکوب کردن تمام مدعیان خود ، قدرت را بدست گیرد . کریم خان هیچ وقت خود را به عنوان پادشاه ایران قلمداد نکرده دوران فرمانروایی او را از لحاظ تنظیمات اداری و نظامی و اجتماعی ، ادامه سیستمهای عهد نادر بود . اگر چه کریم خان نسبت به مردم ، با عاطفه و مهربانی برخورد کرد برای رفاه و امنیت توده مردم تلاشهایی کرد اما هیچ کدام از جانشینان وی نتوانستند راه وی را ادامه دهند . درگیری و رقابت بین آنها سرانجام عرصه را برای ظهور اسلام آماده کرد.


در این دوره هیچ درگیری بین ایران و کشورهای همسایه روی نداد ( به جز جنگ بصره در اواخر حکومت کریم خان ) و همچنین به دلیل اقدامات امنیتی که کریم خان انجام داد فعالیتهای بازرگانی و تجاری در ایران توسعه یافت . از این دوره انگلیسیها کم کم به فکر توسعه طلبی سیاسی در قسمتهای جنوب ایران افتادند.

در این دوره بود که بر اساس ناآرامیهایی که در بنادر خلیج فارس روی داد ، شرکتهای تجاری هلندی برای همیشه از ایران خارج شدند

مــوضوع پــست: زندیه, ارسـال کـننده: pareparvaz51, انـــجمن: تالار های نیک صالحی

[pareparvaz51]

فرمانروایان زند

کریم خان زند 1193-1163
محمد علیخان زند ؛ پسر کریم خانبود که زکی خان زنداو را زمانیکوتاه به پادشاهی برداشت.
زکی خان زند؛ برادر کریم خان بود که حدود صدروز حکومت کرد و نهایتا به تحریک علی مرادخان؛ خواهرزاده اش به قتل رسید. زَکی‌خان زند دومین پادشاه دودمان زندیان ایران بود.زکی‌خان پسر عموی کریم خان زند و همچنین نابرادری او (از طرف مادر) بود. پدر زکی‌خان بداق خان نام داشت. او جانشین کریم خان زند بود و در سال 1158 خورشیدی تنها حدود ۱۰۰ روز پادشاهی کرد.

ابوالفتح خان زند ۱۱۹۳-۱۱۹۳
او فرمانروایی هفتاد روزهای را پس از مرگ پدرش کریمخان داشت ولی زکی خان به عنوان نایب او کنترل همه چیز را در دست داشت.

صادق خان زند ۱۱۹6-۱۱۹۳
برادر تنی کریم خان زند ، چهارمین پادشاه دودمان زند و پدر بزرگ لطفعلی خان زند بود.وی درکرمانفرمانروایی به راه انداخته بود و دعوی پادشاهی داشت.با ترور زکی خان خود را به شیراز رساندوفرمانروایی را به دست گرفت.ولی از علیمرادخان شکست خورد و نابینا و کشته شد.

علیمردان خان زند ۱۱۹6-1299
وی خواهرزادهٔ زکی خانبود.او در آغاز اصفهانفرمان میراند وتوانست بسیاری از رقیبان را کنار بزند و بر پایتخت شیرازدست یابد.

شیخ ویس خان زند
پسر علیمرادخان و جانشین وی بود.وی به فریب جعفرخان کشته شد.

جعفر خان زند 1299-1203
پسر صادق خان بود.بودکه بعد ازمرگ علی مراد خان به تخت نشست.عده ای ازمخالفانش از جمله صیدمراد خان زند؛ عم زاده علی مرادخان؛ شبانه برسرش ریختند و او راکشتند وسرش را ازدیوار ارگ شیراز به زیر انداختند.

صید مرادخان زند
او از بزرگان زند بود که پس از ترور جعفرخان هفتاد روز در شیراز فرمان راند.

لطفعلی خان زند ۱۲۰۳- 1209
پسر جعفر خان و واپسین شاه زند. در آغاز بر شیراز و آنگاه در کرمان - خوار و طبس با آغا محمد خان قاجار به نبرد پرداخت وارگ بم راتسخیر کرد؛ آقامحمدخان قاجار به دفع او لشگربه کرمان آورد و آنجا را برای چهارماه محاصره کرد؛ ولی سرانجام دراثرخیانت لشگریانش که ازطول محاصره ملول شده بودند؛ از پا درآمد. پس از کور شدن و شکنجه بسیار به طهران انتقال داده و کشته شد. مقبره وی در بازار کفاش ها در بازار تهران می‌باشد.

[pareparvaz51]

کریم خان زند

سیاست داخلی

کریم خان در آغاز سرباز سپاه نادرشاه افشار بود و پس از مرگ او به ایلشپیوست و کم کم با سود بردن از جو به هم ریخته پس از مرگ نادر نیرویی به هم زد وچندی پستر با دو خان بختیاری به نامهای ابوالفتح خان و علیمردان خان ائتلافی رافراهم ساخت و کسی را که از سوی مادری از خاندان صفوی می‌‌دانستند به نام ابوترابمیرزا را به شاهی برداشتند.در این اتحاد علیمردان خان نای السلطنه بود و ابوالفتحخان حاکم اصفهان و کریم خان نیز سردسته سپاه بود. اما چندی که گذشت علیمردان خانابوالفتح خان را کشت و بر دیگر همراهش کریم خان هم شورید ولی سرانجام پیروزی باکریم خان بود.چندی هم با محمد حسن خان قاجار دیگر داودار پادشاهی ایران درگیر بودکه سرانجام سربازانش محمد حسن خان را در حالی که رو به گریز بود کشتند.او بازماندهافغانهای شورشی را نیز یا تار و مار کرد و یا آرام نمود.سر انجام با لقب وکیلالرعایا به فرمانروایی بخش بزرگی از ایران به جز خراسان که آن را به احترام نادرشاهآن را در دست نوه او شاهرخ میرزا باقی گذاشت.
کریم خان هوشمند و با تدبیر بود و به آرامش و رفاه مردم اهمیت می‌‌داد و بهدانشمندان ارج میگذاشت. وی کارخانه‌های چینی سازی و شیشه گری در ایران احداث کرد. صنایع و بازرگانی در دوره وی رونق فراوان یافت.

پایتخت کریم خانی

او شهر شیراز را پایتخت خود ساخت و سازه‌های بسیاریاز خود در این شهر به یادگار گذاشت که از آن می‌‌توان به حمام وکیل،بازار وکیل و... نام برد. کریم خان پادشاهی سلیم النفس و عادل بود و در باره عدالت او داستان‌هاگفته شده است ، وی شاهی پاکدل و انسانی درست کار بود که در تاریخ از وی به نیکی یادمی‌شود.

مرگ کریم خان و نسل او

کریم خان در۱۱۹۳هجری قمری درگذشت. فرزنداناو هفت تن بودند.چهار پسر و سه دختر. پس از مرگش بزرگ‌ترین پسرش ابوالفتح خان بهفرمانروایی رسید.

پایه گذار دودمان زند، کریم خان فرزندایناق خان، ریئس ایل زند بود که در روستای پری از بخشهای ملایر زندگی می کردند و بهگویش لری سخن می گفتند، در میان فرزندان ایناق خان، کریم خان، مردی شمشیر زن، دلیر،خردمند و دانا شناخته شده بود و او را «توشمال» به معنی بزرگتر و کدخدا می نامیدند. در دوران صفویه و افشار ایل زند گاه به عثمانیها و زمانی به افغانها می تاختند ودارائی آنها را به یغما می بردند و با این کار بر آن بودند که دشمنان را از ایرانبرهانند. آنان با ترفند های سیاسی ویژه که آمیخته با ساده دلی و پاکیبودهمسایگان که چشم به خاکایران داشتند از کشور رانده و هرگز فرمانبردار آنها نشدند. در این راستا دکتر نوائیمی نویسد:

« این طایفه به هیچ قدرتیسر فرود نیاورد، نه خراجگزار افاغنه شد، ، نه خدمتگزار عثمانیان، بلکه با روش جنگ وگریز به اصطلاح آن زمان «قزاقی» دائماً مزاحم اردوی عثمانیها بودند.»
در زمان نادرشاه، این ایل به خراسان کوچ داده شد و در «دره گز» جایگزین شدند.نادر تنی چند ازدلاوران ایل که کریم خان یکی از آنها بود به سپاهیان خود افزود. کریم خان از خوددلیری و دلاوری نشان داد تا آنجا که به سرداری سپاه ابراهیم خان برادر زاده نادربرگزیده شد. پس از کشته شدن نادر، برگ نوینی در تاریخ زندگی ایل زند باز شد و آنهااز تبعید گاه خود به دیار کهن «پری» بازگشتند.
کریم خان پساز جنگ و ستیز با رقیبان خود که بیشتر از سران بختیاری بودند، در سال 1179 هجریبرابر با 1759 پس از زایش مسیح، وارد شیراز شد، آنجا را پایتخت قرار داد و به شاهیرسید. او تا پایان زندگیش هرگز پانیام شاه و سلطان را نپذیرفت و خود را وکیلالرعایا خواند زیرا به این باور بود که وکیل مردم ایران است.«  به راستی عنوان جالبی بود. نه پیش از او کسیاز این عنوان پرشکوه استفاده کرده بود نه پس از او. پس پاسخ را در شخصیت و مشرب خوداو باید جستجو کرد. این عنوانی بود که او از سر عقل و درایت به آن قناعت ورزیدهبود.»

سیاست کشورداری کریم خان زند

1- سیاست داخلی کریم خان بر ایجاد امنیت سیاسی و قضایی و برقرار کردن آرامش در کشور استوار بود.
2- در تعهدات اجتماعی و رعایت مقررات کشوری مانند پرداخت مالیات میان افراد تفاوتی نمی گذاشت .
3- کریم خان نیز مانند نادر به قطع نفوذ والیان و امرا و بیگلر بیگیها پرداخت .
4- با علما و دانشمندان با احترام رفتار می کرد .
5- کریم خان پس از سرکوب طاغیان و یاغیان با عطوفت و مهربانی با آنان برخورد می کرد .
6- در این عهد مالیاتها کاهش یافت و با فرامینی که کریم خان صادر کرد دایره خود سری و ظلم و جور مالکان نسبت به رعایا نسبت به رعایت محدود شد .
7- کریم خان سرداران و شورشیان مغلوب را در دربار خود نگه می داشت این عمل کریم خان به دو دلیل بود.
الف : با این عمل دست تعدی شورشیان را از سر مردم محروم کوتاه می کرد .
ب: گروگانانی که از جانب هواداران و پیروان شخص شورشگر در پایتخت می ماند

خصوصیات مذهبی کریم خان زند

1- کریم خان مردی متدین و مقید به آداب و مراسم مذهبی بود .
2- تعزیه و نوحه خوانی ماه محرم به زمان کریم خان مربوط می شود .
3- چون کریم خان مردی متعصب نبود پیروان تمامی ادیان را محترم می شمرد .
4- خان زند به تقلید از پادشاهان صفوی در ایام محرم به برگزاری مراسم عزاداری می پرداخت .

مراحل مختلف حکومت سلسله زندیان در ایران ( 1160 – 1209 ه. ق

1- مرحله اول (1160 – 1165 ه.ق) از مرگ نادر تا روی کارآمدن کریم خان زند
2- مرحله دوم(1165 – 1193 ه.ق) از قدرت یابی کریم خان زند تا فوت او
3- مرحله سوم( 1193 – 1209 ه . ق)از مرگ کریم خان تا غلبه آقا محمد خان قاجار بر لطفعلی خان زند

[pareparvaz51]

مرحله اول

از مرگ نادر تا روی کار آمدن کریم خان ( 1160- 1165 ه . )

عزیمت کریم خان به کردستان

بر اساس اتحاد سه گانه ، کریم خان مامور فتح تهران ، قزوین و عراق شده بود ( منظور از عراق ، عراق عجم است یعنی کرمانشاه ، همدان کردستان ) وی توانست بدون خونریزی نواحی را به تصرف درآورد ولی کرمانشاه رانتوانست تسخیر کند زیرا این ناحیه در زمان نادرشاه مرکز توپخانه و مهمات وی بود . سپس به طرف سنندج و کردستان رفت ، بزرگان این محل اورا مورد استقبالقرار دادند و علت حمایت این مناطق از کریم خان این بود که حاکم آنها قبلا به حمایت از کریم خان رفته بود .

درگیری های خان های زند رقیب

دلایل مخالفت و دشمنی کریم خان و علی مردان خان با ابوالفتح خان


1- ابوالفتح خان از طرف شاهرخ شاه حاکم اصفهان و عراق شده بود.
2- ترس کریم خان و علی مردان خان از اینکه مبادا ابوالفتح خان قصد سلطنت داشته باشد .
3- گروهی از خوانین نادری که در خدمت ابوالفتح خان بود قصد داشتند او را به سلطنت برسانند .

بابا خان بختیاری


عموی علی مردان خان که پس از به قتل رسیدن ابوالفتح خان از سوی علی مردان خان حاکم اصفهان شد اما کریم خان سرانجام او را برکنار کرد .

کریم خان از میان مدعیان مختلفش از طرف شاهرخ شاه خطری احساس نمی کرد ، چون :
1- شاهرخ خود فردی نابینا و کم توان بود .
2- گرفتاریهای شاهرخ در مواجهه با ازبکها و افغانهای ابدالی باعث می شد که کریم خان هیچ تهدیدی از جانب وی مرتکب نگردد

[pareparvaz51]

مرحله ی دوم

مبارزات کریم خان و آزاد خان افغان


آزاد خان افغان

1- از اهالی کابل بود .

2. بعد از تصرف شهر کابل به دست نادر ( 1150 ه . ق) به خدمت او درآمد و تا پایان کار پادشاه افشار به وی وفادار ماند.

3. پس از شکست ابراهیم خان از شاهرخ شاه فرصت را غنیمت شمرده ارومیه را تصرف کرد و به حکومت در قسمتی از آذربایجان پرداخت.

در عهد زندیه روابط ایران و عثمانی جنبه سیاسی داشت گرچه روابط بازرگانی نیز وجود داشت . موضوعات اصلی روابط دولت ایران و عثمانی عبارت بود اززمانیکه در خوزستان مشغول سرکوبی قبایل اعراب سرکش جنوبی بود ، والی بغداد به خان زند اطلاع داد دولت عثمانی با ارسال آذوقه و کشتی سپاه زند را یاری خواهد کرد . اما هنگام درگیری دولت عثمانی دو کشتی کوچک و یک قایق تشریفاتی کوچک ارسال کرد و چون خان زند اعتراض کرد اطلاع داد متاسفانه به علت قحطی و کمبود غلات در منطقه کمک بیشتری برایش مقدور نیست

دلیل دلسردی سرداران کریم خان در نبرد با آزادخان

خسته بودن سپاهیان خان زند .

تمایل آنها به صلح با آزاد خان

علت شکست سپاه زند در نبرد سیلاخور از آزاد خان :

ضعف تجهیزات جنگی .

کمی افراد در این نبرد باعث شد که علی رغم رشادت و از خود گذشتگی کریم خان شکست بخورند .

مبارزات کریم خان با محمد حسن خان قاجار



او رئیس قبیله ایل قاجار و پسر فتحعلیخان قاجار بود او در اواخر عمر نادر بر اثر ایجاد بلواهای متعدد در استرآباد شکست یافته بود به میان ایلات یموت فرار کرده بود . چون از شاهی علیقلی خان مطلع می شود به خدمت او می رود او پس از اندکی به علت بدگوئیهایی که مخالفان وی از او می کنند . از اردوی شاه فرار کرده به طرف ترکمانان یموت برمی گردد عادلشاه که از فرار محمد حسن خان قاجار مطلع می شود به تعقیب فراریان پرداخته و در یک حمله غافلگیرانه شکست سختی بر وی وارد آورد

[pareparvaz51]

1.شاه اسماعیل سوم صفوی و نقش او در اختلافات سیاسی

از نوادگان شاه سلطان حسین صفوی بود
پس از اتحاد سه گانه میان کریم خان ، علی مردان خان و ابوالفتح خان تصمیم گرفته شد شاه اسماعیل سوم در اصفهان بر تخت پادشاهی نشیند اما علی مردان خان نقض پیمان کرد و در جنگی که میان کریم خان و علی مردان خان روی داد شاه اسماعیل سوم با بسیاری از بزرگان و سپاهیان همراهش به کریم خان زند پیوستند
کریم خان زند تا آخر عمر خود همواره او را به عنوان پادشاه ایران قلمداد می کرد و خود را وکیل مردم عنوان می کرد
در جریان جنگهایی که بین کریم خان و محمد حسن خان قاجار روی داد شاه اسماعیل با تمام سپاهیان خود به محمد حسن خان قاجار پیوست . پس از آن تا هنگام مرگش به عنوان شاه صوری و کاذب ایران در خدمت قاجارها زندگی می کرد

2.شورش تقی خان ارانی

3.شورش جهانسوز حسینقلی

پس از شکست و قتل محمد خان قاجار فرزندان او آقا محمد خان، حسین قلی خان ، مرتضی قلی خان ، مصطفی قلی خان ، پس از چهار سال سرگردانی به دربار کریم خان زند پناهنده شدند ، کریم خان نیز در پناه رافت و حسن سلوک حسینقلی خان را به حکومت دامغان گماشت او نیز علت جوانی و ندشتن تجربه کافی تحت تاثیر گفته های اطرافیان سر به شورش برداشت . حسینقلی خان را به علت بیرحمی و ظلم و بیداد سخت کشی جهانسوز خوانده اند .

4. کریم خان و اعراب بنی کعب و مخالفت عثمانیها و انگلیسیها نسبت به این عمل اتحاد

به سال 1178 فرستاده ای از سوی والی بغداد به خدمت کریم خان رسید اعلام کرد اگر کریم خان قبیله بنی کعب را که مزاحمتهایی برای دولت عراق ایجاد کرده اند سرکوب کند دولت عثمانی با در اختیار گذاشتن کشتی و آذوقه او را یاری خواهد کرد . خان زند با این پیشنهاد موافقت کرد اما به هنگام درگیری بین خان زند و افراد قبیله بنی کعب هیچ گونه کمکی از جانب دولت عثمانی مشاهده نکرد . در این زمان شیخ سلیمان رئیس قبیله بنی کعب کسی را نزد کریم خان فرستاد و به وی اعلام کرد قبیله اش به راحتی در خاک ایران زندگی می کند و حاضر است مطیع کریم خان باشد . کریم خان این پیشنهاد را پذیرفت این عمل کریم خان موجب نارضایتی عثمانی ها و انگلیسیها وارد آورده بود و آنها از کریم خان توقع داشتند این قبیله راسرکوب کند نه بنای دوستی و همکاری را گذارد .

5. میرمهنا ، کریم خان و انگلیسی ها


در زمان کریم خان چند آشوب کوچک از جمله طغیان میرمهنا دزد دریایی معروف خلیج فارس و شورش حسینقلی خان جهانسوز بود تنها شورش‌های داخلی بشمار می‌رود و لذا دوران پادشاهی کریم خان دوره‌ای از آرامش برای ایران محسوب می‌گردد.

کریم خان برای سرکوبی میرمهنا به نیروی دریایی نیاز داشت و انگلیسیها قبول کردند تا وسایل بحری و نیروی لازم را در اختیار خان زند گذارند ولی انگلیسیها عملا فقط یک کشتی کوچک در اختیار او قرار دادند که باعث بدبینی و رنجش کریم خان نسبت به انگلیسیها شد دلیل عدم همکاری انگلیسیها با خان زند در سرکوب میرمهنا این بود که انگلیسیها می خواستند با خودسری های میرمهنا درخارک شرکتهای هلندیها به طور کامل سرکوب شود .

[pareparvaz51]

روابط و مناسبات خارجی ایران در دوران زندیه

روابط خارجی ایران در دوره زندیه

روابط ایران با هند د ر عهد زندیه بسیار دوستانه بود و بیشتر جنبه بازرگانی ، تجاری داشت ارتباط ایران با کشورهای اروپائی و همچنین کشورهای همسایه از عهد صفویه به بعد به صورت روابط سیاسی – بازرگانی صورت می گرفت . هر یک از دولتهای اروپائی جهت پیشرفت در این زمینه ، تلاشهای زیادی می کردند . انگلیسیها ، هلندیها ، فرانسویها با ایجاد شرکتها و کمپانیهای شرقی و ساخت دفتر نمایندگی که از زمان صفویان اقدام به این کار کرده بودند ، جای پای خود را در امر تجارت و بازرگانی محکم کرده بودند .
روابط ایران با کشورهای همسایه عثمانی و روس بیشتر دارای جنبه های سیاسی و نظامی بود تا بازرگانی و تجارتی ، بنابراین روابط خارجی ایران در عهد کریم خان زند را به دو دسته تقسیم می کنیم:



الف : روابط خارجی ایران با کشورهایی که جنبه سیاسی نظامی دارد :


1. رابطه ایران با عثمانی

در عهد زندیه روابط ایران و عثمانی جنبه سیاسی داشت گرچه روابط بازرگانی نیز وجود داشت . موضوعات اصلی روابط دولت ایران و عثمانی عبارت بود از :


مرزهای طولانی بین دو کشور
اختلاف سیاسی بر سر اشغال مناطق مرزی
طرفداری موردی یکی از دو کشور از اعراب مرزنشین
وجود اماکن مقدس شیعیان در خاک عثمانی و علاقه ایرانیان به زیارت این اماکن

نقش اعراب جنوب در روابط ایران و عثمانی عهد کریمخان

1 . در سال 1178 کریم خان برای سرکوبی اعراب بنی کعب از عمر والی بغداد کمک خواست وی قبول نکرد .

در عهد زندیه روابط ایران و عثمانی جنبه سیاسی داشت گرچه روابط بازرگانی نیز وجود داشت . موضوعات اصلی روابط دولت ایران و عثمانی عبارت بود اززمانیکه در خوزستان مشغول سرکوبی قبایل اعراب سرکش جنوبی بود ، والی بغداد به خان زند اطلاع داد دولت عثمانی با ارسال آذوقه و کشتی سپاه زند را یاری خواهد کرد . اما هنگام درگیری دولت عثمانی دو کشتی کوچک و یک قایق تشریفاتی کوچک ارسال کرد و چون خان زند اعتراض کرد اطلاع داد متاسفانه به علت قحطی و کمبود غلات در منطقه کمک بیشتری برایش مقدور نیست .
در واقع دولت عثمانی تمایل نداشت با سرکوب اعراب جنوبی توسط کریم خان ، با یک قدرت قوی یعنی زند روبرو شود بلکه می خواست همیشه آشوب و درگیری باشد بدون اینکه گروهی پیروز شود .

2- در سال 1179 کریم خان برای سرکوبی اعراب عمان از والی بغداد خواست تا اجازه دهد از طریق عراق راه خشکی عازم عمان شود ، باز هم نپذیرفت .

3- در سال 1182 وقتی که والی بغداد میر مهنا را به قتل رساند کریم خان اعتراض کرد بدین ترتیب نارضایتی به حدی رسید که کریم خان به بصره لشکر کشید و آنجا را تصرف کرد .


جنگ بصره میان کریمخان زند و عثمانی


2. رابطه ایران با روسیه

پس از آنکه در زمان نادر شاه افشار روسها مناطق مازندران و گیلان و دیگر نواحی شمالی ایران را تخلیه کردند به علت آشفتگی اوضاع داخلی پس از مرگ پطر کبیر تا روی کار آمدن کاترین دوم برخورد نظامی میان دو کشور روی نداد ، در زمان کریم خان نیز به علت اینکه ایرانیان با قدرت در مرزها ایستادگی میکردند ، تجاوزاتی از طرف روسها صورت نگرفت .


1- در سال 1180 ه . ق هیاتی به ریاست مستر اسکیپ با هدایای بسیار از روسیه نزد کریم خان آمد .

2- در سال 1192 سفیر دیگری از جانب روسیه به حضور کریم خان رسید و پیشنهاد اتحاد بر علیه عثمانی را داد ، اما مرگ کریم خان مانع از قبول این پیشنهاد شد .

3- در سال 1199 ،ژنرال روسی به نام پوتمکین در اصفهان به حضور مرادخان زند رسید و تقاضای انحصار تجارت در گیلان و مازندران رابه اطلاع خان زند رسانید و علی مراد خان پذیرفت .

[pareparvaz51]

ب: روابط خارجی ایران با کشورهایی که جنبه بازرگانی تجاری دارد

زندیان با انگلستاندارای پیوندهایبازرگانی بودند و برخی سران این دودمان همچون واپسین شاهان لطفعلی خان برخوردهاینزدیک و دوستانه ای با نمایندگان این کشور داشتند. هرچند برخورد کریم خان باانگلیسیها در تاریخ پُرآوازه است ؛ وی چینیهای پیشکشی انگلیسیها را در پیش رویشانشکست و ظرفهای مسی ایرانی را به زمین زد و گفت که می بینید مال ما بهتر است و نیازیبه ظرفهای شما نداریم؛ ولی می نماید این از عاقبت اندیشی بنیانگذار این دودمان بودهباشد چه که هندوستان به تازگی به استعمارانگلیسیها درآمدهبود. ولی با این همه وی به شرکت انگلیسی هند شرقی پروانه زدن تجارتخانه در بوشهررا داد و تسهیلاتیبدیشان بخشید.انگلیسیها پارچه های پشمی به ایران می آوردند و در برابر کریم خانایشان را از حق گمرک معاف نمود. ولی بازرگانان انگلیسی حق بیرون بردن طلا و نقره رااز ایران نداشتند و ناچار بودند برای بهای کالاهای خویش کالاهای ایرانی خریداریکنند.
فتحبصره در سال1775میلادینیز از سویکریم خان برای از رونق انداختن بازرگانی عثمانی و رونق بخشیدن به بندرهای ایران بودچه که پنج سال پیش از آن بازرگانان انگلیسی تجارتخانه خویش را در بوشهر بسته و دربصره برپا نموده بودند و با چیرگی بر بصره آنها چاره ای نداشتند جز اینکه شرطهایایران را در راه بازرگانی بپذیرند. هلندنیز در آن زمان هماوردبازرگانی انگلستان بود،این کشور در این زمان جزیره خارک را اشغال کرد و آن را محوربازرگانی خویش با ایران و عثمانی قرار داد ولی دیری نگذشت که در سال1776میلادیراهزنی به نام میرمهناظاهراً به اشارهزندیان خارک را گرفت و هلندیها را بیرون راند.
همچنین روسها نیز پیوندهایبازرگانی گسترده ای در این روزگار با زندیان داشته اند.
در نیمه دوم سده دهماروپاییان حرکتهایاستعماری خویش را در خاور آغاز کرده بودند و کریم خان از این جنبش اینان هشیار بودهو به پیروانش نیز هشدار می داده است.

1.روابط ایران و هند

روابط ایران با هند د ر عهد زندیه بسیار دوستانه بود و بیشتر جنبه بازرگانی ، تجاری داشت .
دولت ایران برای تشویق بازرگانان هندی به تجارت با ایران ، کاروانسرایی مخصوص برای آنان در شیراز احداث کرده بود . اگر چه شرکت انگلیسی هند و شرقی سعی کرد تجارت ایران و هند را خود بدست گیرد اما بین دو کشور ایران وهند کالایی چون ادویه ، ابریشم ، مروارید ، شکر ، چینی ، و رد و بدل می شد

2. روابط ایران و انگلستان

( فعالیت انگلستان در ایران عمدتا در قالب شرکت انگلیسی هند و شرقی انجام می پذیرفت )

در عهد زندیه فعالیتهای تجاری انگلیسیها دچار افت خیز شد. پس از اینکه فرانسویان در قسمتی از سواحل اقیانوس هند مستقر شدند مشکلاتی برای کشتیهای تجاری انگلیسیها در خلیج فارس ایجاد کردند ، علاوه براین انگلیسیها در داخل ایران نیز با مشکلاتی مواجه بودند از جمله اینکه لار نسبت به ماموران و مرکز تجاری انگلیس در بندر عباس تعدیاتی کرد به همین دلایل انگلیسیها در سال ی1174 – 1175 مقر تجاری خود را از بندر عباس به بصره انتقال دادند اما دوباره از سالهای 1177 – 1176 خواستند فعالیتهای تجاری خود را در ایران از سر گیرند با این منظور طبق قراردادی که با حاکم بوشهر منعقد کردند نمایندگی انگلستان در بوشهر از صورت نمایندگی شرکت تجاری به صورت یک مرکز سیاسی درآمد که به مرور بر سواحل جنوبی ایران مسلط شدند .


قرار داد انگلیسی ها و حاکم بوشهر در عهد کریمخان زند


-1 شرکت انگلیسی از هر نقطه بوشهر می خواست می تواند زمینی برای احداث ساختمان تجاری انتخاب کند
2- کسی حق ندارد از تاجران انگلیسی پرداخت عوارض گمرکی را طلب کند .
3- آزادی مذهبی به انگلیسیها داده شود .
4- باید زمینی برای قبرستان آنها اختصاص داده شود .
5- قروض بازرگانان انگلیسی بایستی پرداخت شود.
6- مادامی که تجارتخانه های انگلیسی در بوشهر دایر است هیچ ملت اروپایی اجازه سکونت در بوشهر را ندارد


در این دوره هیچ درگیری بین ایران و کشورهای همسایه روی نداد ( به جز جنگ بصره در اواخر حکومت کریم خان ) و همچنین به دلیل اقدامات امنیتی که کریم خان انجام داد فعالیتهای بازرگانی و تجاری در ایران توسعه یافتکریم خان که در اواخر عمر خود نسبت به فعالیت انگلیسیها بدبین شده بود به آنان دستور داد که خاک ایران را ترک کنند .


رابطه ی کریمخان و انگلیسی ها

1- در جریان سرکوبی میر میهنا چون کریم خان به کمک انگلیسیها نیاز داشت با آنان یک قراداد همکاری بست ولی دوام این قرارداد خیلی کوتاه بود وانگلیسیها نسبت به تعهدات خود عمل نکردند .

کریم خان به سال 1182 دستور داد نمایندگی تجاری انگلستان در بوشهر را تعطیل وتمام اتباع انگلیسی را از ایران اخراج کنند ، پس از این انگلیسیها فعالیتهای بازرگانی خود را در بصره بیشتر کردند .

از زمان جانشینان کریم خان ، انگلیسیها بار دیگر فعالیتهای تجاری خود را در ایران را از سر شروع کردند . حتی در زمان لطفعلی خان زند روابط گرم میان نماینده شرکت هند شرقی ( سرهار فورد جونز) و لطفعلی خان برقرار بود


3.روابط ایران و فرانسه

(این روابط عمدتا در قالب شرکت فرانسوی هند و شرقی انجام می پذیرفت )

1- در زمان زندیه روابط ایران و فرانسه گذشته از فعالیتهای تجاری ، جنبه سیاسی نیز داشت .
2- پادشاه فرانسه لوئی چهاردهم برای ایجاد اتحاد میان ایران و عثمانی در مقابل سیاست تجاوزگرانه روسیه ، تلاشهایی انجام داد .
3- به سال 1181 ق پیروکنسوول فرانسه در بصره برای گسترش فعالیتهای تجاری با ایران با کریم خان پیشنهاد کرد فسوجات فرانسوی را با ابریشم گیلان و پشم کرمان مبادله کنند کریم خان نیز این پیشنهاد را پذیرفت .



4.روابط ایران و هلند

(این روابط عمدتا در قالب شرکت هلندی هند شرقی انجام می پذیرفت )

هلندیها در عهد افشاریه تجارت خود را رونق بخشیدند و دفاتر نمایندگی خود در شهرهای بوشهر ، اصفهان ، بصره تاسیس کردند . در سالهای 1165 به علت اوضاع نابسامان ایران مراکز فعالیت خود را در ایران تعطیل کردند اما بصره همچنان فعال ماند ، در سال 1166 بین کمپانی هلندیها و حاکم بصره اختلاف پیش آمد و حاکم بصره آنان را اخراج کرد . آنها به بندر ریگ آمده و با اجازه از حاکم آنجا تجارتخانه ای در جزیره خارک تاسیس کردند و فعالیتهای بازرگانی و تجارتی خود را گسترش دادند با ظهور میر مهنا و آشفتگیهای که وی در بنادر ایران ایجاد کرد هلندیها برای همیشه از خلیج فارس اخراج شدند .

[pareparvaz51]

مرحله ی سوم

جانشینان کریم خان زند

این دوره از ابتدا تا غلبه نهایی بر لطفعلی خان زند بین سالهای ( 1193 –1209 ) انجام پذیرفت .

الف : جانشینانکریم خان زند


1- حکومت صد روزه زکی خان ( 1193 ه . ق )
2- حکومت هفتاد روزه ابوالفتح خان ( 1193 ه ق )
3- صادق خان زند ( 1196 –1193 ه . ق )



کشمکش های جانشینی بعد از کریم خان

-1علل پیروزی زکی خان بر رقبایش در امر جانشینی :
حیله و نیرنگ زکی خان سبب شد که جمعی از پایه گذاران و دلیران سلسله زند را نظیر نظر علی خان ، کلبعلی خان ، ولی خان ، طاهر خان و ... که تعدادشان به شانزده نفر می رسید به قتل رساند و بر اوضاع پایتخت مسلط شود .

2- قتل عام مردمان اصفهان :
وقتی که زکی خان شنید علی مراد خان اصفهان را تصرف کرده راهی اصفهان شد و چون در اصفهان متوجه شد که شهر نیز به دست گماشتگان علی مرادخان افتاده اهالی را مورد مواخذه قرار داد که چرا مقاومت نکرده اند و جنگ راه انداخته اند ؟ وقتی اهالی اظهار بی اطلاعی کردند دستور داد هیجده نفر از بزرگان شهر را از بالا قلعه به پایین پرت کنند و مردم عادی را مورد قتل و تجاوز قرار دهند .

3- محمد خان عموی لطفعلی در جریان اولین درگیری میان آقا محمدخان و لطفعلی خان خیانت می کند و باعث شکست وی می شود .

4- شکستهای آقا محمد خان در محاصره شیراز به دلیل :
1. استحکام برج و باروی شیراز
2. کمبود آذوقه و خوراک دام .



ب: آغاز قدرت نمائیهای آقا محمد خانقاجار


1- علی مراد خان ( 1199 – 1196 ه .ق )
2- جعفر خان ( 1203 – 1199 ه . ق ) و مهمترین وقایع دوران حکومت او
الف درگیری با آقا محمد خان قاجار
ب: اعتراضات و مخالفتهای ایلات و عشایر
ج لطفعلی خان زند( 1209- 1203 ه.ق


1- اولین نبرد لطفعلی خان با آقا محمد خان (1203 ه. ق)
2- بزرگترین اشتباه لطفعلی خان زند – لشکرکشی به کرمان
3- پیامدها و عواقب لشکرکشی خان زند به کرمان
4- توطئه حاج ابراهیم کلانتر
5- آوارگی لطفعلی خان زند و پیروزی او در جنگ قبله
6- جنگ شهرک و فتح شیراز توسط آقا محمد خان قاجار
7- توطئه میرزا فتح الله اردلائی
8- سرانجام لطفعلی خان

[pareparvaz51]

زندیان پس از کریمخان

پس از در گذشت کریم خان زند دگرباره جانشیاناناو به جان هم افتادند و با جنگ و نزاع های مستمر ،زمینه تقویت و کسب اقتدار آغامحمد خان و سلسله قاجاررا فراهم آوردند. درسال1209هجری قمری لطفعلی خانآخرین پادشاهزند پس از رشادتهایبسیار آن به دست آغا محمد خان قاجارکشته شد.
آغامحمدخان با به دست آوردن شهر شیراز دست به کشتار کسانی کهاز دودمان زند بودند زد.وابستگان این خاندانیا به عثمانیگ ریختند یا در گوشهای در گمنامی زیستند و یا کشته شدند.از میان تبار شاهان این دودمان تنها از پشت علیمراد خان زند فرزندانی به جا ماند که امروزه دنباله آنان در ایران زندگینمی کنند. دسته ای از زندیان نیز که از دوده فرمانروایان این خاندان نبودند تاسالها به پیشه کاروانداری پرداختند.
البته دستگاه دیوانی زند به رهبری مرد زیرکیبه نام حاج ابراهیم خان کلانترکه بهلطفعلی خان خیانت کرده بود یکراست به قاجارها پیوست و به جز تنی چند که به واپسینفرمانروای زند تا دم مرگ وفادار ماندند دیگران رویه ابراهیم خان را پیش گرفتند.

وضع توده‌ها در دوره زندیان

دوره زند به دو بخش شهریاری کریم خان و دوره پس ازآن بخش پذیر است.

وضعیت مردم در زمان پادشاهی کریم‌خان

او که مرد ساده‌ زی بود به تجملات و انباشتن دارایی کششی نداشت و بیشتر سرمایه کشور را به مصرف نیازهای درونی کشور می‌رساند. او دوست داشت مردم در آرامش و آسایش و شادی زندگی بکنند و در راه این آرزوی خویش می‌کوشید. او که انسانی بی‌آلایش بود در توده مردم حاضر می‌شد و از روزگار آنان آگاه می‌شد و گاه در انجام کارهای پست نیز بدان‌ها یاری می‌رساند. از مهربانی و بخشش او داستان‌ها گفته شده‌است.

وضعیت مردم پس از پادشاهی کریم‌خان

با مرگ کریم خان اوضاع کشور باز به هم ریخت و نبرد بر سر قدرت بازماندگان زند فشار بسیاری به مردم آورد. حتا در برافتادن این خاندان مردمان بسیاری قربانی قاجارهایی شدند که فرمانروایی را از زندیان ربوده بودند، برای نمونه بلایی که بر سر مردم کرمان آمد را می‌توان نمونه آورد.
کریم خان زند که یکی از عدل گستر ترین حکومت ها را در ایران تشکیل داد و به «وکیل الرعایا» معروف گشت، از طایفه لک بوده است.

منبع


طباطبایی، جواد. تأملی دربارهٔ ایران، جلد نخست، دیباچه‌ای بر نظریهٔ انحطاط ایران. نشر نگاه معاصر. تهران. چاپ پنجم. ۱۳۸۵
محمد رجبی نیری، تاریخ زندیه، انتشارات مصباح،۱۳۷۶
طباطبایی، جواد. تأملی دربارهٔ ایران، جلد نخست، دیباچه‌ای بر نظریهٔ انحطاط ایران. نشر نگاه معاصر. تهران. چاپ پنجم. ۱۳۸۵. ۱۰۶ - ۱۰۷

• پناهی سمنانی؛ آغامحمدخان قاجار، چهره حیله‌گر تاریخ
• مرتضی راوندی؛ تاریخ اجتماعی ایران، پوشینه دوم
• دکترعبدالحسین زرین کوب؛ روزگاران (تاریخ ایران از آغازتاریخ تاسقوط سلطنت پهلوی)
• حق شناس کمیاب، سيد علی، حاكميت تاريخي ایران بر جزاير تنب و بوموسی، تهران، انتشارات سنا، ۱۳۸۹.

[pareparvaz51]

حادثه مهم سالهای پایانی عمر كریم خان ،‌لشكر كشی به بصره بود كه بهسرداری برادرش ، صادق خان در سال 1189 ه.ق. انجام پذیرفت كه متاسفانه با مرگ شاه بهانتها رسید .

دوران چهارده ساله اخیر زندگانی وی را ، باید نعمتی برای مردمایران شمرد ، چرا كه توانست امنیت را در تمامی صفحات داخلی كشور و خلیج فارس برقراركند و پس از قریب پنجاه سال ناآرامی و جنگهای مستمر ، طعم شیرین آسایش را بههموطنان خود بچشاند .

با مرگ كریم خان در سیزدهم صفر سال 1193 ه.ق. (زكی خانبرادر ناتنی كریم خان ) بیشتر بزرگان زند و زبدگان دربار را كشت یا كور كرد و بهبهانه پادشاهی ابوالفتح خان و محمد علی خان ( فرزندان كریم خان ) اختیار امور را دردست گرفت . پس از چندی ، صادق خان بر او شورید و از آنجا كه نیز تدبیر درستی نداشتبه دستور علی مردان خان كور و بر كنار گردید . وی پس از سه سال حكومت ، در سال 1199ه.ق در گذشت. پس از او ،‌ جعفر خان زند ( پسر صادق خان ) فرمانروایی را به دستگرفت و در سال 1203 ه.ق به دست چندتن از خانهای زندانی در شیراز كشته شد . آخرینبازمانده این دودمان ،‌لطفعلی خان بود كه با وجود دلاوری و رشادت بسیار ، در برابرحریف كهنه كار پرتدبیری چون آقا محمد خان قاجار دوام نیاورد و پس از دستگیر شدن ،در ارگ بم به سال 1209 ه.ق كشته شد و بدین ترتیب سلسله دیگری در ایران قدرت را دردست گرفت .

به طور كلی ، دوران تقریبا" پنجاه ساله زندیه ( 1209 – 1160 ه.ق)عصر كشمكشهای داخلی بود و مدعیان خارجی را یارا و اندیشه آن نبود كه به ایرانتجاوزكنند . سرحدات كشور نیز از هر جهت در اختیار دودمانهای ایرانی قرار داشت . همچنین ، با تحكیم اقتدار احمد خان ابدالی ( در صفحات جدا شد از هند به وسیله نادرشاه ) می توان گفت كه نفوذ عنصر ایرانی در شبه قاره هند كماكان برقرار بود .

[pareparvaz51]

اقدامات عمرانی و رفاهی کریم خان زند

آنچه راجع به اقدامات عمرانی کریم خان می دانیم راجع به شیراز است وی که این شهر را به دلایل مختلف آب و هوایی به پایتختی انتخاب کرد تمام نیروهای اساسی خود را در جهت عمران و آبادانی شهر کوشا کرد .

1- اولین اولویت برای خان زند توجه به وضع دفاعی و امنیتی شهر بود بدین ترتیب دور تا دور آن را دیوار کشید .

2- برای حصار اطراف شهر شش دروازه ساخت :

1 . دروازه باغشاه
2 . دروازه شاه میر حمزه
3 . دروازه سعدی
4 . دروازه قصابخانه
5 . دروازه شاه داعی
6 . دروازه کازرون

3- از دیگر بناهای اداری و دولتی که در شیراز ساخته شد

1. ارگ کریم خان
2. دیوان خانه
3. میدان بزرگی به نام توپخانه
4. بازار
5. مسجد
6. حمام
7 . باغستانهای زیبا

4- کریم خان در زیبایی و تمیزی شهر نیز کوشید و خیابانهای شهر را سنگفرش کرد .


5- از دیگر اقدامات عمرانی کریم خان در شیراز این موارد است :

ساخت پل دروازه اصفهان
oسیل بند رودخانه خشک شهر

بنا و مرمت باغ های زیر :

- باغ نظر
- باغ جهان نما
- حافظیه
- سعدیه
- مقبره شاهچراغ

6- تمام بناهای کریم خان در شیراز بناهای کریم خانی یا مجموعه وکیل یا زندی مشهور شدند .

7- کریم خان برای احیاء صنایع و حرف کوشش زیادی کرد از این رو کارخانه های شیشه سازی و چینی سازی را در شیراز بر پا کرد .

[pareparvaz51]

ارگ کریم خان

یکی از مهمترین و بزرگ ترین بناهای این دوره ارگ کریم خان است که با زیر بنای 4000 متر مربع، در زمینی به وسعت 12800 متر مربع بنا شده است.
ساخت ارگبین سالهای ۱۷۶۶ و ۱۷۶۷ میلادی انجام شد و کریمخان بهترین معماران زمان خود را جهتساخت آن بکار گرفت. او همچنین بهترین مصالح را از داخل و خارج کشور تهیه نمود وساخت بنا را بسرعت پایان برد. این بنا در دوره زندیه به‌عنوان محل استقرار حکومت ودر دوره قاجاریه به‌عنوان محل زندگی فرمانداران محلی استفاده گردید. همچنین عبدالحسین میرزا فرمانفرما حکمران فارس دستور به بازسازی مینیاتورهای نقاشی شده دراین بنا را صادر کرد.

طراحی بنا
بنای افراشته ارگ کریمخانی، هر مسافر تازه واردبه شهر شیراز را تا مدتها بخود مشغول میدارد. بنای ارگ ترکیبی از دو معماری مسکونی و نظامی است. بخش درونی ارگ با ایوانها و اتاقهای نقاشی شده، آبنماها و باغچه ها ازظرافت خاصی برخوردار است. سه ضلع شمال، جنوب و غرب هر یک دارای یک ایوان و شش اتاق مسکونی در دو طرف آن است. ضلع شرقی شامل حمام خصوصی و برخی امکانات خدماتی است.
برج و باروی چهارگانه به انضمام خندقی که سابقاً دور آن حفر شده بود نیزنقش دفاعی بنا را بر عهده داشته اند. ضخامت دیوارها در پایه ۳ متر و در بالا ۸/۲متر است. ارتفاع برجها نیز ۱۵ متر میباشد و از آجر ساخته شده‌اند.

دیوارهای آجری این بنا 12 متر ارتفاع دارد و در هر گوشه آن برجی به ارتفاع 14 متر ساخته شده است. نمای بیرونی بنا ساده است و تنها بر روی بدنه دیوارها و برج ها نقوش آجری هندسی دیده می شود. بر خلاف نمای ساده بیرونی که مشخصه بناهای عهد کریم خان است، ساختمان های داخل ارگ از نماهای زیباتری برخوردارند و با نقوش اسلیمی، ترنج و گل و مرغ و با رنگ های زنده و آب طلا تزیین شده است. بر سردر ارگ، طرح کاشی کاری هفت رنگ زیبایی از داستان کشته شدن دیو سفید به دست رستم نقش بسته است که متعلق به دوران قاجاریه می باشد.

ضلع شرقی ارگ مسکونی نبوده و با مرکزیت در و هشتی ورودی به دو قسمت تقسیم شده است، ساختمان های مسکونی ارگ در سه ضلع شمالي (زمستان نشین)، جنوبی (تابستان نشین) و غربی (چهار فصل) بنا شده است.

ستون های ایوان ها از سنگ یک پارچه بوده است. در هر ضلع مسکونی ارگ شش اتاق بزرگ یک طبقه و شش راه پله دو طبقه وجود دارد. از اره بخشی از بناهای ارگ از سنگ مرمر سبز رنگ بسیار زیبایی پوشیده شده، همچنین درهای خاتم و آینه های بزرگ زیبا در ارگ بکار رفته بود که متاسفانه همگی به دستور آقا محمد خان قاجار به تهران حمل شد. حتی تعدادی از ستون های یک پارچه سنگی را به تهران منتقل کرده و به جای آنها ستون های چوبی کار گذاشته اند.

در گوشه جنوب شرقی ارگ حمام خصوصی کریم خان زند قرار دارد که از چند بخش تشکیل شده است و عبارتند از:

سربینه (رختکن)، گرم خانه، خزینه و راهروهای ارتباطی آنها. سقف حمام نیز با آهک بریهای زیبا تزیین شده است.

[pareparvaz51]

لطفعلی خان زند

لطفعلی خان زندگانی پر افتخاری داشت. در سراسر زندگی او سادگی میابیم لطفعلی خان زند در سال ۱۱۴۸ خورشیدی در شیراز متولد شد. لطفعلی خان چهره زیبایی داشت و ورد زبان عام وخاص شده بود . لطفعلی خان علاوه بر زیبایی بسیار پر قدرت و راستگو درستکار دلیر و شجاع بود وی پسر جعفر بن زند و نوه صادق خان زند برادر بنیان گذار زندیه می باشد . وی از ادب شعر هم بی بهره نبود او در سوارسواری و شمشیر زنی در سایر فنون بی مثل بود.نمی توان مهربانی او را از یاد برد همیشه به مردم لبخند می زد و حتی وقتی حاج ابراهیم کلانتر به او خیانت کرد خشمگین نشد.
به همین دلیل او را بهترین شمشیر زن روزگار شرق می نامند . او به همه احترام می گداشت و در عوض هم از همه احترام می دید و مردم به او عشق می ورزیدند.
لطفعلی خان زند بسیار خدا دوست بود و هنگامی که آقا محمد خان به او گفت بر او سجده کند به او گفت : من تنها به خدا سجده می کنم.

خدمات لطفعلی خان زند در راه سازندگی


جاده سوشه

این جاده بین شیراز و سوشه شیراز و بندر عباس و بندر عباس شیاز و بندر لنگه احداث گردید که در آن موقع بهترین معماری بود اما به دلیل حمله آغا محمد خان طرح نیمه کاره ماند بی شک این راه بهترین کار برای رونق جنوب ایران بود.

تنگاب

سد تنگاب که در دوره ساسانیان درست و موجب تخزیب شده بود که این آب ها از دل کوه فیروزآباد به خلیج فارس ریخته می شد.

ترمیم حافظیه و زندیه

ساخت خود آرامگاه حافظ و سعدی که معماری حافظه و سعدیه در ذهن هر ایرانی و جهانی است.

مرگ

لطفعلی خان را آقامحمد خان به تهران برد و پس از چندی دستور کشتنش را داد. مرگ وی را به روش خفه کردن نوشته‌اند. پیکرش را در امامزاده زید در بازار قدیمی تهران به خاک سپردند.

رفتار آقامحمدخان با بازماندگان واپسین شاه زند

هنگامی که لطفعلی خان از فارس دور شد آقامحمد خان در ذیحجه 1208 در شیراز بر تخت پادشاهی زندیان نشست و نخستین دستوری که داد ویران کردن برج و باروی شیراز بود که یادگار کریم خان بود. فتحعلی خان صبا شاعر دوره زندیان و قاجار در اندوه ویران کردن این باروی شکوهمند چنین سرود:

گردون به زمانه خاک غم ریخت، دریغ
با شهد طرب زهر غم آمیخت، دریغ
از کینهٔ دور فلک جورسرشت
شیرازهٔ شیراز ز هم ریخت،دریغ

[pareparvaz51]

لطفعلی خان در فرهنگ توده

از آنجا که لطفعلی خان دارای ویژگیهای همه‌پسندی چون زیبایی، دلاوری، تسلیم ناپذیری و ایستادگی بیش از اندازه داشت و با بداقبالی و ناکامی و سرانجام شکنجه دردمنشانه و مرگ رودر رو شده بود در نزد مردم به شخصیتی افسانه‌ای همچون چهره‌های شاهنامه‌ای تبدیل شده‌است.برای او تصنیف هایی سروده شده‌است که در دل مردم زنده مانده و جهانگردان نیز حتی از آنها یاد کرده‌اند.بخشی از یکی از این تصنیفها را که در میان کرمانیان ساخته شده و مردم سالها آن را می‌خواندند در زیر می‌آید:
هر دم صدای نی میاد
آواز پی در پی میاد
لطفعلی خانَم کی میاد؟
روح و روانم کیمیاد؟

امروزه نام لطفعلی خان در برخی شهرها بر خیابانهایی نهاده شده‌است، به ویژه در شیراز خیابانی به نام او نامگذاری شده‌است.

غران

غران نام اسب نامدار لطفعلی خان بود(بعلت رنگ سیاه اسب). نژاداین اسب نامشخص است که بارها جان ارباب خود را در نبردهای گوناگون رهانیده بود. این اسب تند و تیز سیاه رنگ بود و بر پیشانیش لکه‌ای سپید به مانند یک ستاره داشت. گریز لطفعلی خان از میان سپاه قاجارها در رویداد تاختن بر کرمان تنها با یاری غران شدنی گردید و چنانکه پیشتر گفته شد او فاصله میان کرمان تا بم را در بیست و چهار ساعت پیمود. سرانجام هنگامی که در بم لطفعلی خان بر اسبش نشست تا از مهلکه بگریزد دشمنان پاهای پشت این اسب را بریدند، حیوان به زانو می‌افتد ولی سوارش که از سرنوشتش آگاه نبود او را هی کرد، اسب روی پای بریده‌اش می‌ایستد ولی از درد تاب نمی‌آورد و به زمین می‌افتد.دیدن صحنه قطع شدن پاهای غران شاه جوان را متاثر کرد.

لطفعلی خان و میرزا مهدی لشکرنویس

آن مرد میرزا مهدی لشگر نویس نام داشت. وی پیش از لطفعلی خان در دستگاه پدرش جعفرخان کار می‌کرد که به دلیل جرمی جعفرخان دستور بریدن گوشهای او را داده بود. وی نیز هنگامی که جعفر خان ترور شد گوشهای سر بی‌جان ارباب پیشین خویش را برید. پس از پیروزی آغازین لطفعلی خان بر کشندگان پدر میرزا مهدی بریدن گوش را انکار کرد و حاج ابراهیم نیز برای بخشش او پادرمیانی کرد، لطفعلی خان نیز وی را بخشید و حتا برای وی پیشه‌ای و خلعتی هم در نظر گرفت.ولی در روزی که قرار بود خلعت را به او بدهد به آتش‌بیاری مادرش میرزا مهدی را زنده‌زنده در آتش انداخت و زیر قول خود زد و حاجی را نیز از خود رنجاند.

[pareparvaz51]

غران

غران نام اسب نامدار لطفعلی خان بود(بعلت رنگ سیاه اسب). نژاداین اسب نامشخص است که بارها جان ارباب خود را در نبردهای گوناگون رهانیده بود. این اسب تند و تیز سیاه رنگ بود و بر پیشانیش لکه‌ای سپید به مانند یک ستاره داشت. گریز لطفعلی خان از میان سپاه قاجارها در رویداد تاختن بر کرمان تنها با یاری غران شدنی گردید و چنانکه پیشتر گفته شد او فاصله میان کرمان تا بم را در بیست و چهار ساعت پیمود. سرانجام هنگامی که در بم لطفعلی خان بر اسبش نشست تا از مهلکه بگریزد دشمنان پاهای پشت این اسب را بریدند، حیوان به زانو می‌افتد ولی سوارش که از سرنوشتش آگاه نبود او را هی کرد، اسب روی پای بریده‌اش می‌ایستد ولی از درد تاب نمی‌آورد و به زمین می‌افتد.دیدن صحنه قطع شدن پاهای غران شاه جوان را متاثر کرد.

لطفعلی خان و میرزا مهدی لشکرنویس

آن مرد میرزا مهدی لشگر نویس نام داشت. وی پیش از لطفعلی خان در دستگاه پدرش جعفرخان کار می‌کرد که به دلیل جرمی جعفرخان دستور بریدن گوشهای او را داده بود. وی نیز هنگامی که جعفر خان ترور شد گوشهای سر بی‌جان ارباب پیشین خویش را برید. پس از پیروزی آغازین لطفعلی خان بر کشندگان پدر میرزا مهدی بریدن گوش را انکار کرد و حاج ابراهیم نیز برای بخشش او پادرمیانی کرد، لطفعلی خان نیز وی را بخشید و حتا برای وی پیشه‌ای و خلعتی هم در نظر گرفت.ولی در روزی که قرار بود خلعت را به او بدهد به آتش‌بیاری مادرش میرزا مهدی را زنده‌زنده در آتش انداخت و زیر قول خود زد و حاجی را نیز از خود رنجاند.

[pareparvaz51]

علل رکود فرش دوره زنديه

1ـ جنگ داخلى
2 ـ عدم ثبات اجتماعى ،اقتصادى و سياسى آنروز
3 ـ دولت عثمانى به عنوان دولتى مقتدرتر از زنديه در صادرات فرش و روابط بين الملل
4 ـ آماده شدن اروپا براى انقلاب صنعتى
5 ـ عدم توجه دولتمردان ايران به منسوجات گره دار
6 ـ ارتقاء ساخت ابنيه به عنوان برترين هدف و در حاشيه قرارگرفتن ساير هنرها
7 ـ تبديل قشر ثروتمند جامعه به قشر متوسط و در کل فقر جامعه ايران آنروز
8 ـ مراودات تجارى هندوستان توسط کمپانى هند شرقى دراين کشور بامغرب زمين
10 ـ مراودات تجارى کريم خان با مشرق زمين
11 ـمرکز بافت نبودن شيراز به عنوان پايتخت زنديه
12 ـ کوتاهى دوران حکومت روزگار زنديه (حدود نيم قرن )

[pareparvaz51]

اقتصاد ايران در دوران كريم‌خان زند


كريمخان در مقايسه با پيشينيان، چارچوب نهادين چندان روشني در كشورداري ايجاد نكرد. دستگاه ديوان‌سالاري ساده و ارتش دائمي كوچك شد. حكام ايالت‌ها از ميان بستگان كريمخان يا نخبگان محلي برگزيده شدند. با در نظر گرفتن محدوديت‌هاي ارتباطاتي و خودسري قبايل، حكومت ملوك‌الطوايفي خان زند كفايت نسبي خود را نشان داد و عدالت را در سطح شهر و ايالت اجرا كرد. جالب‌تر از همه شايد اين باشد كه بدون اعمال زور و خشونت «بيش از حد» در گردآوري ماليات‌ها به‌كارگيري ارتش بزرگ، درآمدهاي دولت از بابت ماليات سالانه به 535هزار تومان رسيد كه دو سوم درآمد مالياتي در آخرين سال‌هاي حكومت صفويه بود.

مي‌گويند به هنگام درگذشت كريمخان تنها 7 هزار تومان پول در خزانه باقي مانده بود و اين نشان مي‌دهد كه سياست مالي كريمخان آن بوده كه پول‌ها را به اقتصاد جامعه تزريق كند و آنها را به شكل نامولد گنج ذخيره نسازد (نادرشاه به هنگام مرگ 715ميليون تومان در خزانه داشت). كريمخان به ياري اين سياست‌گذاري‌ها در نزد مردم از محبوبيت زيادي برخوردار شد. جهانگردي به نام ويليام فرانكلين در سال 1786 م/1165 ش مشاهده كرد «طبقه‌هاي متوسط و پايين جامعه نام وي را جز با تكريم و احترام بسيار زياد بر زبان نمي‌آورند.»با از سرگرفته شدن جنگ داخلي، در دهه 1750 م/1130 ش بار ديگر مردم ايران خاصه شهرنشينان و دهقانان همجوار شهرها دچار مصيبت و مشكل شدند. همين كه شهري از دست يك حاكم به دست حاكم ديگري مي‌افتاد مردم مي‌بايست ماليات جديدي به حاكم فاتح بپردازند. يكي از واكنش‌هاي طبيعي در قبال اين - نابساماني براي كساني كه امكاناتي داشتند- مهاجرت به عراق، عثماني، هندوستان و يمن بود. طي دهه‌هاي 1760 م/ 1140 ش و 1770 م/1150 ش روند بهبود اقتصادي در صفحات مركزي، غربي و جنوبي ايران سير معكوس پيدا كرد. كريمخان تلاش كرد بازرگاني و كشاورزي كشور را احيا كند و با برقراري امنيت در جاده‌ها، دعوت از بازرگانان به بازگشت به ايران، احداث بناهاي عمومي و طرح‌هاي زيربنايي و از همه مهم‌تر، ميزان معقول ماليات‌ها كوشيد در راستاي اين سياست گام بردارد.

سيلوهاي دولتي در ايالت‌ها ساخته شد تا در هنگام جنگ آذوقه ارتش مهيا باشد. در سال‌هاي مياني و آخرين دهه 1770 م/1150 ش وقتي كشور با خشكسالي روبه‌رو شد، سيلوي اصفهان را گشودند و در اختيار تهيدستان قرار دادند. دولت مقداري غله اضافي نيز خريداري كرد و به بهاي كمتري به مردم شيراز فروخت. مي‌گويند كريمخان مدام مي‌گفته است: «ما نسبت به همه مردم ايران يك وظيفه عام داريم. اين وظيفه وقتي به خوبي ادا مي‌شود كه مواد غذايي، پوشاك و لوازم زندگي را به قيمت آنچنان پاييني در اختيارشان قرار دهيم كه يك فرد اجير هم به راحتي بتواند به قدر كافي از آنها تهيه كند.» اگرچه ارزش تومان سير مداوم نزولي را مي‌پيمود و از 5/2 پوند استرلينگ هر تومان در دهه 1740 م/ 1120 ش به 875/1 پوند استرلينگ در دهه 1760 رسيد، اسقف جديد كليساي اصفهان در 1763 م/1142 ش اعلام كرد، «معيشت ارزان است.» بازرگاني و صنعت احيا شد و بار ديگر هر شهر و منطقه به توليد كالاهاي تخصصي خود پرداخت. اين رونق چشمگير بود، اما نبايد در مورد آن به راه گزافه رفت؛ تنها در رابطه با فروپاشي اقتصاد در فاصله سال‌هاي 1722-1760 م/1101-1139 ش مي‌توان آن‌را رونق ناميد.

در ضمن رونق مزبور در شيراز؛ پايتخت كريمخان زند كه طرح‌هاي ساختماني وسيعي در آن به اجرا درآمد، متمركز بود، بازارهاي جديد، كاروانسراها، گرمابه‌هاي عمومي، كاخ‌ها و مسجدهايي احداث گرديد. مقابر بزرگان تجديد بنا شد. قنات‌هايي احداث يا لايروبي گرديد. بازار و گذرگاه‌هاي اطراف آن سنگفرش شد و زهكشي مركزي زيرزميني و چاه‌هاي فاضلاب احداث گرديد. در بخش صنايع دستي كارگاه‌هاي سلطنتي به كار خود ادامه دادند و هرچند گستردگي زمان صفويه را نداشتند، اما در كارگاه‌هاي سلطنتي و خصوصي پارچه‌ها و ظروف بلوري مرغوب توليد مي‌شد. با اقليت‌هاي مذهبي ارمني و يهودي خوش‌رفتاري مي‌شد. جهانگردي به نام ويرينگ مي‌نويسد: «بر اثر حكومت مطلوب كريمخان شهر آرام بوده من خود از چند نفر اهالي شيراز شنيدم كه در زمان حكومت كريمخان زند پليس و مديريت شهر آنچنان منظم و دقيق بوده كه حتي يك مورد آشوب، تحريك يا خونريزي مشاهده نشده است.»

تاریخ زندیه (1) ، کتابی به فارسی در بارة خاندان زندیه از 1200 تا 1210. این اثر را علیرضابن عبدالکریم شیرازی (و به تعبیر خود او: ابن عبدالکریم علیرضا شیرازی ) در سدة سیزدهم تألیف کرده است (قس نامی اصفهانی ، مقدمة نفیسی ، ص ز ـ ژ، که علیرضابن عبدالکریم شیرازی را با عبدالکریم بن علیرضا شریف شهاوری یکی دانسته است ). از زندگی مؤلف اطلاع چندانی در دست نیست . وی این کتاب را به دستور میرزامحمدحسین فراهانی وزیر نوشته (شیرازی ، مقدمة ورهرام ، ص 10؛ نامی اصفهانی ، مقدمة نفیسی ، ص ز) و اگرچه در دورة آقامحمدخان (1200ـ1211) به خدمت خاندان قاجار درآمده ، در این کتاب علاقة خود را به خاندان زند، بخصوص لطفعلی خان ، ابراز کرده است (رجوع کنید به شیرازی ، ص 72ـ73، 113، 116، مقدمة بیر ، ص 19).

تاریخ زندیه شرح مفصّلی است از جنگهای شاهان و بزرگان سلسلة زندیه بخصوص لطفعلی خان و پایان کار او. در لابلای مطالب کتاب ، اوضاع داخلی کشور هنگام سقوط خاندان زند، و نیز چگونگی ظهور قاجاریه و کشتار در کرمان با ذکر جزئیات شرح داده شده است (ص 114، مقدمة بیر، همانجا).

اهمیت تاریخ زندیه به سبب آن است که در بارة این دورة تاریخی کتابهای اندکی باقی مانده و مؤلف نیز وقایع را با حفظ امانت و از سر صدق و بر اساس دانسته های شخصی خود نگاشته است . زمان تألیف کتاب پس از مرگ لطفعلی خان است ، ازینرو مطالب آن از سر ترس یا به امید زر نوشته نشده است (ریو ، ج 1، ص 196ـ197؛ شیرازی ، مقدمة بیر، همانجا).

نثر کتاب ساده و روان ، و جملات آن کوتاه است . نویسنده از مغلق گویی و زیاده نویسی و نثر پرتکلف دورة صفوی دوری گزیده و از به کارگیری لغات ترکی نیز پرهیز کرده ، اما در برخی موارد متأثر از شیوة نگارش میرزا مهدی خان استرآبادی * بوده است . مؤلف کوشیده است شیوة تازه ای در نثر پدید آورد، اما نمی توان او را صاحب سبک دانست ؛ با اینهمه نثر این کتاب به دورة ادبیات جدید ایران (ساده نویسی ) نزدیک است (مقدمة بیر، ص 20ـ22). مؤلف از اصطلاحات و آیات و احادیث برای تأیید کلام خود، بسیار بجا استفاده کرده است .

تاریخ زندیه اولین بار با مقدمه ای سودمند به آلمانی از ارنست بیر در 1305ـ1306/ 1888 در لیدن به چاپ رسید. غلامرضا ورهرام مقدمة آن را به فارسی ترجمه و همراه متن اصلی در 1365ش در تهران منتشر کرده است .

منابع : علیرضابن عبدالکریم شیرازی ، تاریخ زندیه : جانشینان کریم خان زند ، چاپ ارنست بیر، تهران 1365 ش ؛ محمدصادق نامی اصفهانی ، تاریخ گیتی گشا ، با مقدمة سعید نفیسی ، تهران 1363 ش ؛

Charles Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum , London 1966